YÜKLEMİN DÜŞMESİ


YÜKLEMİN DÜŞMESİ

Türlü nedenlerle cümlede yüklem düşe­bilir. Bu durum, ortak yüklemi! sıralı cümlelerde yar-gısız kesik cümlelerde görü­lür.

örnekler:

"-Onu ne zaman gördün?

-Dün (gördüm)" "-Oğlunuz kaç yaşında?

-Sekiz (yaşında)"

Bu konu hakkında bilen de konuşuyor, bilmeyen de (konuşuyordu.)

"Sonra deniz kıyısındaki beyaz kum­lar...."

"Boğazın o eşsiz güzelliği...."

ÖZNE

Bir cümlede eylemi yapan ya da yargıya göre olan görevinde bulunan cümlenin te­mel öğesi-dir.

özne yüklemi çekimli eylemlerle kurulu cüm-lelerde vapan. ad ve ad soylu sözcüklerle kurulu cümlelerde olan görevindedir.

örnekler: "Gülsün tiyatroya gidecek." cümlesinde yüklem çekimli eylemdir, (gitmek eylemi) Özne gitme eylemini yapandır.

"Çağlar,akıllı çocuktur." Cümlesinde yüklem ad soyludur, (akıllı çocuk) – Özne akıllı çocuk olandır.

Öznenin Özellikleri1) Yalındır, (durum ekleri almaz) 2) Ad ve ad soyludur. 3) iyelik eki ya da çoğul eki almış adlar özne görevinde bulunabilir.

BULUNUŞU: Cümlede:Yüklemi çekimli eylemle kurulu cüm­lelere "Yapan Kim, Yapan Ne" soruları so­rularak bulunur.

Örnekler:

Orhan yarın geliyor.

Ö Y Yapan Kim? - Orhan
Fırtına evleri yıktı.

Ö Y Yapan Ne? - Fırtına

Yüklemi ad ve ad soylu sözcüklerle ku­rulu cümlelere "Olan Ne? - Olan Kim? " sor­uları sorularak bulunur

örnekler:

"Mehmet, çalışkandır."

Ö Y Çalışkan olan Kim? - Mehmet

"Hava yağmurludur?"

Ö Y Yağmurlu olan Ne? - Hava

ÖZNE TÜRLERİ

1. GERÇEK ÖZNE

Yüklemi etken, dönüşlü ve işteş çatılı ey­lemlerle kurulu cümlelerde, eylemi yapan varlık; yüklemi ad ve ad soylu sözcüklerle kurulu cümlelerde olan görevindeki var­lık, cümlede gerçek özne görevindedir.

Örnekler:

Selma, pazara gitti.

Ö Y

Olcay'ın dersleri iyidir.

Ö Y

Bu, Orhan’ın arabasıdır.

Ö Y

SÖZDE ÖZNE

Geçişli edilgen çatılı eylemlerle kurulu cümlelerde belirtisiz nesne görevindeki öğedir. Bu tür eylemlerle kurulu cümleler­de özne nesneye geçerek, nesne özne göre­vini üstlenmiştir.

Örnekler:

"Ev onarıldı." cümlesinde yüklem geçişli ve edilgen çatılıdır. Ev sözcüğü gerçekte söylenmeyen öznenin yerini alarak sözde özne görevini almıştır.

"Kitap okundu" cümlesinde yüklem ge­çişil edilgen

çatılıdır. Kitap sözcüğü ger­çekte söylenmeyen öznenin

yerini alarak sözde özne görevini almıştır.

Başka örnekler de verelim.

Ufuk ödevini yaptı. Ödev yapıldı.
Gerçek özne Y Sözde özne Y
Ayşe, çamaşır yıkadı. Çamaşır yıkandı.

Gerçek özne Y Söde özne Y

Hüseyin ayakkabısını boyadı

Gerçek özne Y

Ayakkabı boyandı.

Sözdeözne Y

Orhan otomobilini sattı.
Gerçek özne Y
Otomobil satıldı.

Sözdeözne Y

ÖRTÜLÜ ÖZNE

Edilgen çatılı eylemlerle kurulu cümle­lerde eylemi yapan gerçek öznenin "dolayısıyla. nedeniyle, tarafında'n. etkisiyle, özneye ulanan "ce" ekiyle" gibi ek ve yar­dımcı bir sözcükle belirgin kılınmasıyla oluşan tümleç görevindeki öğedir.

Örnekler:

Yollar kar nedeniyle kapandı.

N Z. T Y
(sözde özne) (örtülü özne)

Öğretmen müdür tarafından cağrıldı.

N Z.T Y
(sözdeözne) (örtülü özne)
Bu karar kurulca alındı.

N Z.T Y

(sözde özne) (Örtülü özne)

BELİRSİZ ÖZNE

Türkçe'de bazı eylemlerin 3. kişili çe­kimlerinde, edilgen eylem kullanılmadan etken eylemin belirsiz duruma düşürül­mesidir.

Örnekler:

"Kitap istemez, defter yeter." "Geçmiş olsun" "Afiyet olsun" "Madem su yok kalsın" "Ne mutlu Türk'üm diyene"

ORTAK ÖZNE

Birden çok yüklemle kurulu cümlelerde; cümlelerden birinde bulunup da hepsiyle ilgili olan özneye ortak özne denir.

Örnekler:

Asker başını çevirdi, işi anladı ve yere

Ortak özne Y Y

atladı.

Y

Kadın yerinden kalktı, televizyonu açtı.

Ortak özne Y Y

Çocuk, gelmiş ve gitmiştir.

Ortak özne Y Y

AÇIKLAYICI ÖZNE

Özneden önçe ya da sonra gelerek asıl özneyi daha belirli kılan özne türüdür.

Örnekler:

Ufuk, oğlum, yarın okula başlayacak.

Özne açıklamalı Y
özne


Atatürk, yeni Türkiye'nin kurucusu, daima

Özne Açıklamalı özne

saygıyla anılacaktır.

Y

II-YARDIMCI ÖĞELER

A-NESNE: Cümlede yüklemin etkisini üzerine alan. öznenin yaptığı işten etkilenen be­lirli ya da belirsiz bir varlık olan cüm­lenin yardımcı öğesidir.

Özellikleri:

Etkilenme kavramı taşır.

       Geçişli eylem cümlelerinde bulunur.

       Ad cümlelerinde bulunmaz. Ancak yük­lemi geçişli olan


eylemsilerle kurulu ad cümlelerinde bulunur.

Yapılarına göre nesneler

BELİRTİSİZ NESNE

Geçişli eylemlerle kurulu cümlelerde-yalın durumda bulunan, öznenin yaptığı iş­ten etkilenen belirsiz bir varlıktır.

Bulunuşu : Yükleme genellikle "NE?" so­rusu sorularak bulunur.

Örnekler: "Ufuk top oyunuyor" cümle­sinde "Ufuk" eylemi yapan, "top" etkile­nendir. "Top" sözcüğü yükleme sorulan NE sorusunun yanıtıdır ve yalındır; cümlede belirtisiz nesne görevindedir.

Aşağıdaki cümleler de aynı özellikler vardır.

"Sevilay kitap okuyor." "Sevda çiçek topluyor." "Mehmet ayakkabı boyuyor." "Perihan çamaşır yıkıyor."

BELİRTİLİ NESNE

Geçişli eylemlerle kurulu cümlelerde "-İ" durum eki almış olan, öznenin yaptığı işten etkilenen belirli bir varlıktır.

Bulunuşu: Yükleme "KİMİ-NEYİ" sorularak bulunur.

Örnekler: "öğretmen beni çağırdı." cüm­lesinde "öğretmen" eylemi yapan, "beni" etkilenendir. Beni sözcüğü yükleme soru­lan "Kimi" sorusunun yanıtıdır ve (-İ) duru­mundadır; cümlede belirtili nesne görevindedir.  Aşağıdaki cümlelerde aynı özelliktedir.

"Babam, bahçeyi düzenledi. “Annem masayı topladı.”

"Olcay camları sildi.”

"Gülsün televizyonu açtı.”

"Serap ödevini yaptı.” "Kaymakam köyü gezdi.”

Nesne Türleri Ortak Nesne

Sıralı cümlelerden birinde bulunup da cümlelerin tümüyle ilgili olan nesne türüdür.

Örnekler:

Ellerini yıkadı, temizledi, kuruladı.

N Y Y Y
cümlesinde "ellerini" sözcüğü üç yükle­
min de ortak nesnesidir.

. Açıklamalı Nesne

Asıl nesneyi daha belirli kılan birliğe açıklamalı nesne denir. Bu tür nesne, asıl nesneden sonra gelir.

Örnekler:

"Sevgili yavrusunu, Ufuk'unu, arıyordu."

B.li .N B.li. N Y
Bu cümlede ikinci nesne birinci nesneyi
açıklayan bir nesnedir.

B- DOLAYLI TÜMLEÇ

Cümlede adın–e, -de, -den, durumlarında bulunan, bu takılarla yüklemin anlamını yönelme(yön) kalma(yer) çıkma(başlangıç) ilgileriyle tamamlayan cümlenin yardımcı ögesidir.

Dolaylı Tümleç Türleri

I. YÖNELMELİ TÜMLEÇ

Adın "-e" durum takısını alarak oluşur. Eylemin yapılma yönünü, amacım belirl­eyen tümleçtir.

Bulunuşu: Yükleme "KİME-NEYE-NEREYE NE YANA- NE TARAFA soruları soru­larak bulunur.

Anlam özellikleri:

Eylemin neye yöneldiğini bildirirler:

Güzele pek tutkundu.

Eylemin nereye yöneldiğini bildirirler: Dayımlar, Beykoz'a taşınacaklar. Hemen istasyona uğradı. •Andırış ilgisi kurarlar: Gülenay'ın kardeşi sana benziyor.

Amaç ve nedenlik ilgisi kurar: Yağmurun yağmasına hiç aldırmadı.

Değer, karşılık ilgisi kurarlar: Ayakkabıyı ucuza mal etti.


Cümlede en çok kullanılan tümleç türü de dolaylı tümleçtir.

Dolaylı tümleç görevindeki sözcükler ya da sözcük öbekleri adın -e, -de ve -den durum takılarını alırlar. Bu yapı özellikleri nedeniyle, cümlede dolaylı tümleçleri bulmak kolaydır.

Dolaylı tümleçler yapı ve anlam bakımından üçe ayrılırlar:

1. Yönelme Tümleçleri

Eylemin yapılma yönünü ve amacını belirleyen

tümleçlerdir.

Yönelme

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !